شربت الخمر ؟ لم زنيت ؟ فهذا فعل العبد و لا يقول له لم مرضت ؟ لم قصرت ؟ لم ابيضضت ؟ لم اسوددت ؟ لأنّه من فعل اللّه تعالى . هر كارى را كه بتوانى بنده را بر آن سرزنش كنى ، از آن اوست ، و هر چه را كه نتوانى بنده را بر آن سرزنش نمائى ، از آن خداست . خداوند به بنده‌اش مىفرمايد : چرا سركشى كردى ؟ چرا نافرمانى نمودى ؟ چرا شراب خوردى ؟ چرا زنا كردى ؟ زيرا ، اينها كار بنده است ، خداوند از بنده‌اش نمىپرسد : چرا مريض شدى ؟ چرا قدّت كوتاه است ؟ چرا سفيد رنگى ؟ چرا سياه رويى ؟ چون اينها كار خداوند است . « 1 » شرح روايات " جبر " و " تفويض " دو طرف دارد : 1 - طرفى كه به خدا و صفات خدا بازمىگردد . 2 - طرفى كه به انسان و صفات او مربوط مىشود . آنچه از " جبر و تفويض " به خدا و صفات خدا مربوط است ، سزاوار آن است كه آن را از خدا و انبياى خدا و اوصياى ايشان بگيريم ، و آنچه به انسان و صفات و افعال او مربوط مىشود ، همين مقدار كه مىگوئيم : من اين كار را مىكنم ، و من آن كار را نمىكنم ، كافى است تا بدانيم كه هر چه مىكنيم به اختيار خويش است . در بحث‌هاى گذشته نيز دانستيم كه سير زندگى انسان با سير ذرّه و اتم و سيارات و كهكشانها و ديگر مسخّرات به فرمان خدا ، در حركات و نتايج ، يكسان نيست . اين از يك طرف ، از طرف ديگر ، خداوند انسان را به حال خود رها نكرده و او را به خود واگذار ننموده تا هر چه را بخواهد ، همان‌گونه كه دوست دارد و هواى نفس او فرمانش مىدهد ، همان را انجام دهد ، بلكه خداوند به وسيله انبياى خود راهنمائىاش كرده : هم راه ايمان قلبى به حق را به او نشان داده و هم روش عمل شايسته سودمند جسمانى را به او نموده و هم از اعمال زيانبار آگاهش ساخته است . او اگر از

--> ( 1 ) - بحار ج 5 ص 59 حديث 109 .